اسکولیوز به معنای انحراف جانبی ستون فقرات است؛ یعنی ستون فقره بهجای اینکه صاف و عمود رشد کند، به شکل S یا C خمیده میشود. این وضعیت ممکن است در سنین مختلف رخ دهد — از دوران کودکی گرفته تا بزرگسالی — و دلایل آن نیز گوناگون است: از علل مادرزادی و ساختاری گرفته تا تغییرات عضلانی یا عصبی.
به طور کلی، سه نوع اصلی اسکولیوز وجود دارد:
- اسکولیوز ایدیوپاتیک (Idiopathic) – شایعترین نوع، که علت دقیقی برای آن مشخص نیست و معمولاً در سنین رشد (نوجوانی) بروز میکند.
- اسکولیوز نوروموسکولار (Neuromuscular) – به دلیل بیماریهای عصبیعضلانی مثل فلج مغزی یا دیستروفی عضلانی ایجاد میشود.
- اسکولیوز مادرزادی (Congenital Scoliosis) – نوعی نادر اما جدی از انحراف ستون فقرات که از بدو تولد وجود دارد و ناشی از اختلال در شکلگیری مهرهها در دوران جنینی است.
در این مقاله از کلینیک فیزیوتراپی راستا، بعنوان مرکز تخصصی درمان اسکولیوز در مشهد همه چیز را درباره اسکولیوز مادرزادی برسی میکنیم.
اسکولیوز مادرزادی چیست؟
اسکولیوز مادرزادی نوعی انحراف ستون فقرات است که به علت نقص در رشد یا تقسیم مهرهها در جنین ایجاد میشود.
به بیان سادهتر، در دوران جنینی — معمولاً در ۶ هفته اول رشد — ممکن است یکی از مهرهها به درستی شکل نگیرد یا از بقیه جدا نشود. همین اختلال کوچک میتواند باعث شود که ستون فقرات به مرور زمان بهصورت خمیده رشد کند.
طبق آمارهای جهانی، تنها حدود ۱۰٪ از موارد اسکولیوز از نوع مادرزادی هستند، اما این نوع معمولاً شدت بیشتری دارد و در صورت عدم درمان، ممکن است به مشکلات قلبی، ریوی یا عصبی منجر شود.
انواع ناهنجاریهای مهرهای در اسکولیوز مادرزادی
پزشکان براساس شکل مهرهها و نحوه رشد آنها، اسکولیوز مادرزادی را به چند دسته تقسیم میکنند:
- ناقصبودن تشکیل مهره (Hemivertebra):
بخشی از مهره تشکیل نشده و بهجای شکل مستطیلی، نیمدایره یا مثلثی دارد. این حالت باعث میشود ستون فقرات به یک سمت خم شود. - عدم جدایی مهرهها (Segmentation Failure):
مهرهها در دوران رشد جنین از هم جدا نمیشوند و بهصورت تودهای از استخوان به هم چسبیده باقی میمانند. این وضعیت میتواند حرکت و رشد طبیعی ستون فقرات را مختل کند. - ترکیبی از هر دو حالت:
در بعضی کودکان، هم نقص در تشکیل مهره و هم در جدایی آن وجود دارد که معمولاً باعث بروز شدیدترین نوع انحراف میشود.
علائم اسکولیوز مادرزادی
علائم ممکن است از دوران نوزادی یا اوایل کودکی قابل مشاهده باشد. برخی از نشانههای رایج عبارتاند از:
- نامتقارن بودن شانهها یا تیغههای کتف
- برآمدگی در یک سمت پشت کودک
- تفاوت در ارتفاع لگن یا طول پاها
- کج بودن لباس روی بدن کودک (مثلاً پیچ خوردن پیراهن یا نابرابری دکمهها)
- در موارد پیشرفتهتر: درد پشت، ضعف عضلانی یا مشکلات حرکتی
گاهی اسکولیوز مادرزادی همراه با ناهنجاریهای دیگر در اندامها یا اندامهای داخلی (مثل قلب و کلیه) دیده میشود، چون همه این ساختارها در یک بازه زمانی از جنینی شکل میگیرند.
تشخیص اسکولیوز مادرزادی
تشخیص معمولاً با معاینه فیزیکی و تصویربرداری دقیق انجام میشود.
- در برخی موارد، حتی در سونوگرافی دوران بارداری میتوان نشانههایی از آن را دید.
- پس از تولد، پزشک با عکس رادیولوژی (X-ray)، MRI یا سیتیاسکن (CT) وضعیت مهرهها را بررسی میکند.
- گاهی برای ارزیابی دقیقتر، آزمایش عملکرد قلب و کلیه نیز انجام میشود، چون ناهنجاریهای مادرزادی ممکن است چند اندام را درگیر کنند.
درمان اسکولیوز مادرزادی
هدف از درمان اسکولیوز مادرزادی، جلوگیری از پیشرفت انحراف ستون فقرات، کاهش درد و ناراحتی، و حفظ عملکرد طبیعی بدن است. نوع درمان به شدت انحراف، سن بیمار و نحوه رشد مهرهها بستگی دارد.
روشهای درمانی
۱. پیگیری و پایش رشد (Observation)
در کودکانی که انحراف خفیف دارند (کمتر از ۲۵ درجه) و سرعت رشد ستون فقرات آهسته است، پزشک معمولاً هر ۴ تا ۶ ماه یکبار تصویربرداری انجام میدهد تا بررسی کند آیا انحراف در حال پیشرفت است یا خیر.
۲. بریس یا گچ (Brace/Cast)
برخلاف اسکولیوز ایدیوپاتیک، استفاده از بریس در اسکولیوز مادرزادی تأثیر محدودی دارد، چون تغییرات استخوانی ساختاری هستند. بااینحال، در برخی موارد میتواند به حفظ وضعیت بهتر بدن کمک کند یا تا زمان مناسب برای جراحی، روند خمیدگی را کند نماید.
۳. جراحی اصلاحی (Surgery)
در بیشتر موارد، بهویژه اگر انحراف بیش از ۴۰ درجه باشد یا در حال پیشرفت سریع باشد، جراحی بهترین گزینه است.
روشهای رایج جراحی شامل:
- Spinal Fusion (جوش دادن مهرهها): اتصال مهرههای غیرطبیعی به هم برای جلوگیری از پیشرفت انحراف.
- Hemivertebra Resection (برداشتن مهره ناقص): حذف مهره ناقص و تثبیت ستون فقرات با پیچ یا میله.
- Growing Rod Technique (میلههای رشد): در کودکان خردسال، از میلههای قابل تنظیم استفاده میشود تا همزمان با رشد بدن، قابل افزایش طول باشند.
پزشک بسته به نوع ناهنجاری، سن و سلامت عمومی بیمار، مناسبترین روش را انتخاب میکند.
پیشآگهی و آینده بیماران
نتیجه درمان در اسکولیوز مادرزادی بسیار متغیر است.
کودکانی که بهموقع تشخیص داده میشوند و تحت نظر پزشک متخصص ستون فقرات (ارتوپد یا جراح ستون فقرات کودکان) قرار میگیرند، معمولاً زندگی طبیعی و فعالی خواهند داشت.
اما در مواردی که انحراف شدید یا چند مهره درگیر باشند، ممکن است نیاز به چندین عمل جراحی در طول رشد وجود داشته باشد.
درمان به موقع میتواند از عوارض جدی مثل اختلال تنفسی، تغییر در شکل قفسه سینه و فشار بر نخاع جلوگیری کند.
مراقبتهای بعد از درمان
- فیزیوتراپی تخصصی برای بهبود وضعیت حرکتی و تقویت عضلات پشت ضروری است.
- کودکان باید بهصورت منظم (سالانه یا هر شش ماه) معاینه شوند تا رشد ستون فقرات و وضعیت انحراف بررسی شود.
- حمایت روانی از کودک نیز مهم است، زیرا تفاوت ظاهری یا نیاز به جراحی ممکن است بر اعتمادبهنفس تأثیر بگذارد.
سخن پایانی
اسکولیوز مادرزادی شاید در نگاه اول نگرانکننده به نظر برسد، اما با تشخیص زودهنگام و درمان تخصصی میتوان از بسیاری از عوارض آن پیشگیری کرد.
با کلینیک فیزیوتراپی راستا، یک قدم برای سلامتی خود بردارید
در کلینیک راستا، فیزیوتراپیست سجاد هیروندی با تکیه بر دانش علمی روز و استفاده از تجهیزات مدرن تشخیصی و درمانی، شما را در مسیر اصلاح و کنترل اسکولیوز همراهی میکند.
برنامههای درمانی در این مرکز بهصورت اختصاصی و متناسب با سن، نوع انحراف و نیاز هر بیمار طراحی میشوند تا روند بهبود با بیشترین دقت و کمترین نگرانی طی شود.
تمرکز اصلی در کلینیک راستا بر ارزیابی دقیق، تمریندرمانی تخصصی و آموزش وضعیت صحیح بدن است؛ زیرا باور داریم که درمان مؤثر اسکولیوز مادرزادی، با آگاهی و همکاری فعال بیمار آغاز میشود.
