دیسک کمر یکی از شایعترین علل کمردرد و دردهای تیرکشنده پاست و بیشتر افراد با فیزیوتراپی بهبود مییابند. نادیده گرفتن درد و یا مصرف دارو میتواند آسیب دیسک و فشار روی عصبها را تشدید کند. تشخیص زودهنگام و درمانهای تخصصی فیزیوتراپی، درد را کاهش میدهند، از پیشرفت آسیب جلوگیری میکند و بازگشت به فعالیتهای روزمره را آسانتر میکند.
اگر به دنبال درمان دیسک کمر در مشهد با رویکرد علمی و فردمحور هستید، انتخاب یک مرکز معتبر مانند کلینیک فیزیوتراپی راستا، با تجهیزات مدرن و تیم درمانی باتجربه، گزینهای مطمئن برای کاهش درد و بازگشت به زندگی بدون محدودیت است.
دیسک کمر(Lumbar disc) چیست؟
دیسک بینمهرهای ساختمانی انعطافپذیر است که بین مهرهها قرار دارد و مانند یک ضربهگیر عمل میکند. دیسک از دو بخش تشکیل شده است:هسته ژلاتینی (Nucleus Pulposus) وحلقه فیبری اطراف (Annulus Fibrosus).
وقتی بخش ژلاتینی به سمت بیرون فشار بیاورد یا از حلقه فیبری خارج شود، وضعیتهای زیر ایجاد میشود:
- Bulging: بیرونزدگی خفیف
- Protrusion: فشار برجستهتر به عصب
- Extrusion: پارگی دیسک
- Sequestration: آزاد شدن کامل ماده دیسک در کانال نخاعی
هرچه فشار بیشتری روی عصب ایجاد شود، علائم نیز شدیدتر بروز میکنند.
شایعترین علائم دیسک کمر
- درد کمری و تیرکشنده به پا
دیسک کمر معمولاً با درد در ناحیه پایین کمر شروع میشود که ممکن است به باسن، پشت ران و گاهی ساق پا تیر بکشد. این درد به دلیل فشار دیسک روی ریشه عصبی سیاتیک ایجاد میشود و بسته به شدت بیرونزدگی دیسک، میتواند خفیف تا شدید باشد.
- بیحسی یا سوزنسوزن شدن پا
برخی بیماران بیحسی، گزگز یا سوزنسوزن شدن را تجربه میکنند. این علامت معمولاً در مسیر عصب سیاتیک یا ریشههای عصبی کمری دیده میشود و میتواند نشانهای از درگیری عصبی فعال باشد.
- ضعف عضلانی خفیف
در برخی بیماران، فشار روی عصب باعث میشود عضلات پا به خوبی کار نکنند؛ برای مثال بالا بردن انگشت شست یا زانو دشوار میشود. این ضعف معمولاً خفیف است ولی اگر ادامه پیدا کند، نیاز به بررسی سریعتر دارد.
- تشدید درد با فعالیت و کاهش نسبی با استراحت
در اغلب موارد، درد دیسک با نشستن طولانی، خم شدن یا بلند کردن اجسام افزایش مییابد و با استراحت کوتاه موقتاً کاهش پیدا میکند. این الگوی درد به فیزیوتراپ کمک میکند تا نوع و محل فشار دیسک را تشخیص دهد.
- محدودیت حرکت کمر
دیسک کمری میتواند باعث شود حرکات خم شدن، چرخش یا کشش کمر سخت و دردناک شود. بررسی دامنه حرکتی (ROM) توسط فیزیوتراپ به تشخیص شدت آسیب و طراحی برنامه تمرینی مناسب کمک میکند.
وجود این علائم همیشه به معنای پارگی دیسک نیست، اما نیاز به ارزیابی دقیق فیزیوتراپ دارد.
چه عواملی در ایجاد دیسک کمر موثرند؟
پنج عامل مهم که بیش از بقیه در ایجاد دیسک نقش دارند:
- نشستن طولانیمدت روی صندلیهای غیراستاندارد
نشستن طولانیمدت، بهویژه روی صندلیهای نامناسب، فشار زیادی روی دیسکهای کمری وارد میکند و میتواند باعث تخریب دیسک، بیرونزدگی و کمردرد شود. این مشکل در افراد پشتمیزنشین شایع است و ضعف عضلات پشتی و شکمی ریسک دیسک کمر را افزایش میدهد.
- بلند کردن اجسام سنگین با خم شدن از کمر
بلند کردن اجسام سنگین با خم شدن مستقیم از کمر فشار زیادی روی دیسکهای کمری ایجاد میکند و میتواند باعث پارگی دیسک و درد تیرکشنده پا شود. استفاده از عضلات پا و خم کردن زانوها روش صحیح است، اما بسیاری رعایت نمیکنند و این یکی از شایعترین عوامل دیسک کمر است
- ضعف عضلات مرکزی و شکمی
عضلات مرکزی بدن (شکم، پایین کمر و لگن) ستون فقرات را حمایت میکنند و فشار روی دیسکها را کاهش میدهند. ضعف این عضلات باعث افزایش فشار حتی هنگام حرکات روزمره میشود. تمرینهای تقویتی عضلات مرکزی نقش مهمی در پیشگیری و درمان دیسک کمر دارند.
- چاقی و کاهش تحرک روزانه
اضافه وزن و سبک زندگی کمتحرک فشار روی دیسکهای کمری را افزایش میدهد و روند بهبود را کند میکند. عوامل دیگری مثل ژنتیک، استرس و وضعیت خواب نامناسب نیز میتوانند در ایجاد دیسک کمر نقش داشته باشند.
دیسک کمر چگونه تشخیص داده میشود؟
بر خلاف تصور عموم، تشخیص دیسک کمر فقط با MRI نیست.
- گرفتن شرح حال دقیق مراجعه کننده
یکی شرح حال دقیق شامل این موارد میشود:
- محل و مسیر درد
- فعالیتهایی که درد را تشدید یا کاهش میدهند
- سابقه فعالیت بدنی
- سابقه آسیب قبلی
- معاینه فیزیکی
فیزیوتراپتستهای تخصصی زیر را انجام میدهد:
- SLR Test : straight leg raise برای بررسی فشار روی عصب سیاتیک و دیسک کمر
در این تست فیزیوتراپیست پای بیمار را در حالت صاف بالا میآورد.
وقتی عصب سیاتیک تحت فشار دیسک قرار گرفته باشد، بالا رفتن پا عصب را کش میدهد و درد تیرکشنده از کمر به باسن و پشت ران ایجاد میشود.
اگر در زاویه ۳۰–۷۰ درجه درد ایجاد شود، احتمال دیسک کمر با رادیکولوپاتی بالاست.این تست کمک میکند بفهمیم مشکل از عصب است یا عضله یا مفصل.
- Slump Test :برای بررسی حساسیت عصبی
بیمار مینشیند، گردن خم میشود، سپس پا صاف میشود.
این حالت عصب سیاتیک و نخاع را تحت کشش قرار میدهد.اگر درد تیر بکشد، یعنی عصب تحت فشار یا التهاب است.برای تشخیص رادیکولوپاتی ناشی از دیسک بسیار دقیق است.
- Muscle Strength Test : برای ارزیابی قدرت پاها
فشار دیسک روی یک ریشه عصبی باعث کاهش قدرت عضلات مربوطه میشود. فیزیوتراپیست با تست عضلات، میزان درگیری عصب (مثلاً L4، L5، S1)، شدت آن و نیاز به جراحی یا امکان درمان با فیزیوتراپی را ارزیابی میکند و پیشرفت یا بهبود ضعف عضله را میسنجد.
- ROM Test:برای ارزیابی دامنه حرکتی کمر
در بیماران دیسک کمر، این تست کمک میکند بفهمیم کدام حرکات درد را بیشتر یا کمتر میکنند و شدت التهاب یا فشار عصبی چقدر است. بررسی ROM یکی از پایههای اصلی طراحی برنامهٔ درمانی فیزیوتراپی است.
- بررسی وضعیت بدنی (Posture Analysis)
علاوه بر معاینات فیزیکی پسچر بدنی نیز میتواند راهنمای خوبی برای فیزیوتراپ باشد:
- میزان گودی کمر
تغییر گودی کمر فقط یک علامت کمکی است.
وقتی همراه با علائم عصبی و تستهای مثبت باشد → احتمال دیسک بسیار بالا میرود.
- نحوه ایستادن و نشستن
فیزیوتراپ با دیدن نحوه ایستادن و نشستن بیمار میتواند عامل تشدید درد یا فشار دیسک را شناسایی کند و برنامه درمانی مناسب بدهد، مثل تمرینهای اصلاح وضعیت، کشش یا تقویت عضلات خاص.
۴. بررسی نتایج MRI در کنار معاینه
MRI به تنهایی برای تشخیص کافی نیست؛ بسیاری افراد دیسک دارند اما درد ندارند.این معاینه بالینی است که شدت واقعی مشکل را تعیین میکند.
نقش فیزیوتراپی در درمان دیسک کمر
فیزیوتراپی خط اول درمان است و میتواند جلوی بسیاری از جراحیها را بگیرد. درمانها شامل:
- کاهش درد و التهاب
برای کاهش درد و التهاب دیسک کمر، فیزیوتراپی از چند روش غیرجراحی استفاده میکند.
TENS وسیلهای است که با برق کم از طریق پوست، درد را کمتر میکند.
لیزر تراپی و کمپرس گرم یا سرد هم به کاهش التهاب و آرام شدن عضلات کمک میکنند. اولتراسوند هم با امواج صوتی ملایم، اسپاسم و گرفتگی عضلات را کم میکند.
- تمریندرمانی (مهمترین بخش درمان)
تمرینها بر اساس نوع و فاز دیسک انتخاب میشوند.
چهار تمرین مهم:
- تمرینات مککنزی (Extension-based)
- تمرینات تقویت عضلات مرکزی (Core)
- تمرینات تثبیتکننده ستون فقرات
- کششی همسترینگ و هیپ
تمرینات باید تدریجی، کنترلشده و زیر نظر فیزیوتراپ انجام شوند.
- درمان دستی (Manual Therapy)
به کاهش اسپاسم، افزایش حرکت مفاصل و کاهش فشار عصبی کمک میکند.
- Mobilization مفاصل کمری:
حرکت دادن آرام مفاصل برای افزایش دامنه حرکت.
- Soft Tissue Techniques (تکنیکهای بافت نرم):
ماساژ، فشار و کشش روی عضلات و بافتها برای کاهش اسپاسم و درد
- تراکشن کمری در صورت اندیکاسیون:
تراکشن کمری یک کشش کنترلشده در کمر است که با دستگاه فیزیوتراپی انجام میشود. این کار فشار روی دیسک و ریشههای عصبی را کاهش میدهد، درد و اسپاسم عضلات را کم میکند و جریان خون و التهاب را بهبود میبخشد.
۴. آموزش سبک زندگی و ارگونومی
فیزیوتراپ به بیمار برای درمان دیسک کمر موارد زیر را آموزش میدهد:
- اینکه چگونه درست بنشیند.
- چگونه اجسام را صحیح بلند کند.
- بهترین وضعیت خوابیدن را آموزش میدهد.
- اینکه چگونه از حرکات آسیبزا پرهیز کند.
این آموزشها از عود مجدد جلوگیری میکند.
زمان مناسب جراحی دیسک کمر
در شرایط زیر جراحی توصیه میشود:
1.سندرم دماسبی (اورژانسی)
در پایینترین بخش ستون فقرات دستهای از ریشههای عصبی قرار دارند که به آنها عصبهای دماسبی (Cauda Equina) میگویند. این عصبها کنترل مثانه، روده، حس ناحیه تناسلی و بخشی از حرکات پا را بر عهده دارند.
وقتی دیسک کمر بهطور شدید بیرونزده یا پاره شود، ممکن است به این ریشههای عصبی فشار زیادی وارد کند.اگر فشار شدید دیسک روی عصبها سریع برطرف نشود، ممکن است آسیب عصبی دائمی ایجاد شود.در این حالت، برخلاف دیسکهای معمولی، تنها درمان مؤثر، جراحی فوری برای کاهش فشاراست.
در این حالت موارد زیر ظاهر میشوند:
- بیاختیاری ادرار یا مدفوع
سندروم دم اسب یکی از نادرترین اما خطرناکترین شرایط اورژانسی در حوزه اعصاب و ستون فقرات است. این اختلال میتواند در صورت عدم تشخیص و درمان سریع، منجر به فلج دائمی، بیاختیاری کامل ادرار و مدفوع، و اختلالات شدید عصبی شود.
- بیحسی ناحیه بین پاها (Saddle anesthesia)
بیحسی ناحیهای بین پاها (Saddle Anesthesia) شامل بخش داخلی رانها، نواحی تناسلی و اطراف مقعد است و زمانی ایجاد میشود که دیسک شدید روی عصبهای دماسبی فشار بیاورد. این علامت هشدار اورژانسی سندروم دماسبی است و نیاز به رسیدگی فوری دارد.
- دردهای بسیار شدید
در سندروم دماسبی، درد از پایین کمر شروع و به باسن، پشت ران و گاهی ساق و کف پا تیر میکشد. این درد شدید، شبیه سیاتیک شدید است و با فشار دیسک روی ریشههای عصبی ایجاد میشود. همراه با بیحسی یا ضعف پا، جزو علائم هشداردهنده است.
2.ضعف پیشرونده و قابلمشاهده در پا
ضعف پیشروندهٔ پاها یعنی اینکه بیمار بهتدریج قدرت عضلات پا را از دست میدهد؛ مثلاً زمینخوردن، کشیدن پا روی زمین یا ناتوانی در بلند کردن پا. این ضعف نشان میدهد ریشههای عصبی بهسرعت در حال آسیب دیدن هستند و اگر فوراً جراحی انجام نشود، ممکن است آسیب عصبی دائمی ایجاد شود.
3.عدم پاسخ به درمان محافظهکارانه طی ۶–۸ هفته
این حالت، دیسک یا فشار روی عصب آنقدر شدید است که تنها راه کاهش فشار و جلوگیری از آسیب عصبی دائمی، جراحی است.در سایر موارد، درمان غیرجراحی کاملاً مؤثر است.
سخن پایانی
فیزیوتراپی تخصصی با ارزیابی بالینی دقیق، تمریندرمانی هدفمند، تکنیکهای درمان دستی و اصلاح اصولی سبک زندگی، نقش کلیدی در کاهش درد، جلوگیری از پیشرفت آسیب دیسک کمر و بازگشت ایمن بیمار به فعالیتهای روزمره دارد.
